Polski ubiór narodowy część 2

Pierwsze wzmianki na temat kontusza pojawiają się od XVI wieku, a nazwa kontusz od 1648 roku. Prawdopodobnie kontusze w owym czasie nie były znane mieszczaństwu i często występowały pod nazwą czamary. W latach 40 XVII wieku kontusze nosili mieszczanie krakowscy, od lat 70 XVII wieku mieszczanie lubelscy, warszawscy i poznańscy. Tylko szlachta i członkowie magistratów miast Krakowa, Poznania, Warszawy i Wilna mieli przywilej przepasywania kontuszy ozdobnymi pasami i noszenia u boku szabli. Mieszczanie wkładali pasy na zupan, używali skromniejszych w barwie materiałów i zastępowali karabelę laską. Najkrótsze kontusze były za panowania Jana Kazimierza. Potem od objęcia tronu przez Jana III Sobieskiego, aż do połowy panowania Augusta II Sasa kontusze były długie i nakrywały całkowicie żupan. Miały wtedy wąsko skrojone plecy. W XVII wieku kontusze szyto z sukna, rzadziej z tabunu, adamaszku i atłasu.

Stanisław Antoni Szczuka(1652-1710) w stroju narodowym. Czerwony kontusz, pod nim brokatowy żupan bez kołnierza,w dłoni czapka, safianowe buty z holewą. Obraz datowany na lata 1735-1740, mógł być namalowany po śmierci portretowanego. Muzeum w Wilanowie

W latach 30 -40 XVIII wieku szyto kontusze długie, prawie do ziemi, w całości wąsko skrojone i tylko z tyłu od pasa fałdziste. Rozchodziły się ukazując portki. Kontusz posiadał początkowo niski stojący kołnierz, w XVIII w wykładany -tzw. wyłogi. Kontusz z wąskim kołnierzem (tak jak żupan) był zapinany na jedną pętelkę. Moda na długie kontusze ustała ok. 1748 roku. Przy długich kontuszach obcinano włosy na okrągło z przodu i z tyłu zostawiając czub.
Moda lat 50 XVIII wieku nakazywała noszenie krótkiego do kolan kontusza i żupana, który krojono szeroko. Krój od kołnierza do pasa szeroki. Kołnierz wysoki zachodzący na kark cały. Rękaw długi aż do palców, szeroki i falujący się na ręku, z małymi wylotami, ledwie ukazującymi żupan. Poły z przodu zakładały się jedna na drugą, aż po same pachy. Od pasa w dół brak fałd z przodu i z tyłu. W połowie XVIII stulecia weszła też w modę pewna odmiana kontuszy –tzw. czechmany. Miały one bardzo szerokie rękawy u góry, wąskie przy dłoni, przecięte od tyłu od pachy po łokieć. Rękawy odrzucano na plecy. Czachmany zapinano do pasa.
Moda lat 60 XVIII wieku stanowiła stadium pośrednie, gdy szło o długość szerokość tego stroju. W tym czasie upowszechniło się stałe odrzucanie rękawów na plecy, co uprzednio było oznaką ubioru świątecznego. Krój nie był zbyt opięty ani fałdzisty. Rękawy były gładkie i smukłe. Około 1760 roku weszły w życie kontusze o wykładanych szalowych kołnierzach. Wyłogi z przodu i wyloty były podłużne. Aby nie brudzić żupana, który wystawał z pod spodu stosowano „łaty” przyszywane z przodu otworu. Kołnierz koszuli był wysoki, wystający nad kołnierzem żupana, dlatego wykładano go podobnie jak mankiety przy rękawach. Mankiety koszuli przytrzymywano spinkami z metalu lub pereł i diamentów. Wiadomo, że w owym czasie Litwini używali na plecach płótna, choćby do najdroższego żupana, a Polacy cały strój kroili z jednej tkaniny. W owym czasie szlachcic posiadał jeden lub dwa komplety żupana i kontusza, a wyjątkowo nawet do ośmiu lub dziesięciu kompletów.
Od 1776 roku ustalono (w ramach ograniczania zbytku w strojach) barw mundurów wojewódzkich. Pod koniec XVIII wieku czamara, która była praktyczniejsza, zaczęła wypierać kontusz.

Kontusz turecki noszony był przez dworską służbę jako liberia. Był on wtedy wkładany przez głowę, często bramowany futrem i szyty z wełnianych tkanin.
Turecka nazwa kontusza –„contos” dała nazwy różnym odmiennym strojom.
Kontusz węgierski -„kontos” był luźnym okryciem noszonym w XVI wieku na innych kaftanach.
Kontusz słowacki -„knite” był letnim płóciennym okryciem używanym przez kobiety podczas pracy w polu.
„Contesul”, „contos”, chintes” noszony był w Mołdawii i na Wołoszczyźnie jako długi kaftan o prostym kroju, z długimi rękawami, niekiedy podbity futrem i używanym zarówno przez kobiety jak i mężczyzn.
Kontusz na Białorusi był okryciem odmiennym od polskiego i pojawił się już w XVI wieku.
Kontusz ukraiński był krojem zbliżony do polskiego.
Pod koniec XVIII wieku kontusz zaczęto nosić jako strój odświętny. Kontusz wypierany jest przez czamary, taratatki, czujki czy kurtki zbliżone krojem do surdutów. Skrócony żupan zaczyna pełnić funkcję kamizelki.


Żygulski pisze, że kontusz był ubiorem wkładanym na żupan i stanowił z nim komplet. Pojawił się w Polsce już w XVI wieku jako ubiór zapożyczony z Węgier i miał pewne cechy orientalne, jak przecięte i odrzucane rękawy. Lecz z biegiem czasu-w XVIII wieku rozwinął się krojem i barwą w strój oryginalnie polski. Tkanina na kontusz zazwyczaj była jednobarwna. Było to sukno lub jedwab
Gest zarzucania wylotów kontusza oznaczał zazwyczaj gotowość do sporu zbrojnego (a co najmniej gotowość do tanów) trącenie wylotami było znakiem lekceważenia. Chłopcom wyloty zawiązywano z tyłu na krzyż.

 Jean Pierre Norblin "Szlachcic polski", Gabinet Rycin, BUW, Warszawa

Guzy

Z przodu przyszywano do kontusza kilka pięknych guzów roboty złotniczej, ze złota, srebra lub mosiądzu, wysadzanych zwykle drogimi kamieniami. Wykonywano je filigranową lub drutową techniką, szmelcowane, marcepanowane i pozłacane. Zdobiono je drogimi kamieniami rubinami, szmaragdami, diamentami lub turkusami. Najczęściej zdobiono kontusz guzami, których przyszywano 6 większych, lub7 do 12 mniejszych. W samym Krakowie przyszywano jednak 26, 30 lub nawet 45 guzów.

Guzy 1630 rok

Filigranowy guz z kolekcji Jana Matejki z przełomu XVII i XVIII wieku.  
Fot:Paweł Czernicki, z: http://www.gazetakrakowska.pl/artykul/zdjecia/872843,kolekcjonerskie-pasje-mistrza-matejki-zdjecia,1851009,id,t,zid.html

Szamerowanie

Szamerowanie pasamoniczne, zapięcia i podbicia futrzane utrzymały się do końca XVII wieku. Szamerowanie, wyloty i tkany pas podlegały słabszym lub silniejszym wzorom wschodnim. Kontusze obszywano grubym sznurem jedwabnym, lub plecionką srebrną czy złotą, a nawet zdobiono pętlicami.

 

Szamerowany strój kontuszow. Szlachcic w dekoracji stiukowej w Kościele sw Trójcy w Tarłowie, 1655 r. Szamerowanie zaczyna sie nieco poniżej piersi i kończy na wysokośc talii. W wyposażeniu szlachcica jest szabla, nahajka, toporek, klucz do zamka kołowego. Jest to ekwipunek żołnierza służącego w znakach lekkich chorągwi wolontarskich.

 Kontusz ok 1650 r. Museum Livrustkammaren, Sztokholm

Pętlice

Polski ubiór narodowy część 1

Ubiór narodowy określał nasze miejsce w kulturze Europy. Przepych baroku sprzyjał temu,że strój miał być wytworny. Ubiór dawnej Rzeczypospolitej widoczny jest na licznych portretach, jak choćby na wykształconym na gruncie polskim licznych przykładach portretu trumiennego. W Polsce za Zygmunta Augusta panowała moda hiszpańska –jak w całej Europie. W XVI wieku uformował się ubiór narodowy. Na ubiór najsilniejszy wpływ wywarły ubiory węgierskie – za Stefana Batorego. Męski ubiór szlachecki składał się z żupana, kontuszu, spodni, czapki i pasa.

Żupan robiony był z wełny, lub jedwabnej wzorzystej tkaniny. Miał niski stojący kołnierz, wąskie długie rękawy i zapięcie w postaci szeregu małych guzików –od kołnierza do pasa. Żupan opasywany był miękkim metalowym paskiem.
Okrycia wierzchnie stanowiły delie i ferezje.
Do żupana noszono w XVI wieku długie wąskie spodnie oraz trzewiki na niskim obcasie, sięgające nieco za kostkę. Trzewiki do strojniejszego ubioru wykonywano jasnożółtej skóry.
Kontusz aż do początku XX wieku był symbolem polskiego stroju uroczystego. Podstawowe elementy kroju były oparte na rodzimych wzorach krawieckich.
Kontusz według Ireny Turnau to wierzchni kaftan w ubiorze narodowym. Przyjął się w latach 30 XVII wieku i szybko rozpowszechnił się.

Tkaniny

Kontusz szyto z lekkich tkanin wełnianych lub jedwabnych. Z reguły gładkich. Najczęściej stosowano żywe barwy, ciemniejsze od koloru żupana. Tkanina na kontusz zazwyczaj była jednobarwna. Było to sukno lub jedwab. Zwracano szczególną uwagę na szlachetność materiałów, barwę i poprawny krój. Szyciem kontuszy zazwyczaj zajmowali się biegli krawcy żydowscy. Kontusze szyto z sukna francuskiego, holenderskiego, angielskiego, śląskiego i hiszpańskiego.

Podbice

Początkowo był skromnym okryciem podbijanym futrem  potem podszewką. Na zimę kontusz podbijano futrem z lisim, krzyżakowym, baranim, i popieliczym, droższe kunami i rysiami. Wyloty i wyłogi były podszywane droższymi tkaninami jedwabnymi –adamaszkiem lub tabinem.

Kolorystyka

Zwykle kontusze harmonizowały kolorystycznie z żupanami. Zdarzało się, że żupan i kontusz wykonywano z tego samego rodzaju tkaniny.
W XVII wieku w Krakowie przeważały kontusze ciemne: oliwkowe, fioletowe, ciemnozielone i granatowe. W Lublinie ciemnozielone i w kolorze goździkowym. W Warszawie odcienie niebieskie, popielate, zielone i fiołkowe. W Poznaniu ciemnozielone, granatowe, szare, czarne, fiołkowe, turkusowe i lawendowe. Od lat 80 XVII wieku pojawiają się barwy złamane, pochodzące od korzeni –kolory pieprzowe, cynamonowe i rozmarynowe.
Przywiązywano wagę do subtelnego zestawienia kolorów żupana i kontusza, pasa i karabeli. Barwy musiały być harmonijne. W inwentarzach pojawiają się nazwy: żupan srebrny-kontusz karmazynowy, żupan łososiowy, fluoryzowany –kontusz pistacjowy. Często żupan i kontusz były w jednej barwie np. fiołkowej. Król Jan III Sobieski do bitwy wiedeńskiej w 1683 roku przywdział biały żupan do szafirowego kontusza.

Fot: Król August III w stroju narodowym, 1737 r (czerwony kontusz)

W 1776 roku sejm zatwierdził tzw. mundury obywatelskie. Były to żupany i kontusze w kolorach ustalonych dla poszczególnych województw. W większości województw wybrano jako podstawową barwę kontuszy różne odcienie czerwieni, łączone z granatem i bielą. Województwa zachodnie wybrały różne odcienie niebieskiego, a wschodnie –zielonego; żółć występuje tylko w odcieniu słomkowym. Unikano barw pastelowych i złamanych modnych w osiemnastowiecznej Europie. Prawdopodobnie król Stanisław starał się w ten sposób powstrzymać przesadny zbytek w strojach. W Polsce do tej pory nie istniały żadne ustawy przeciw rozrzutności -przeciwzbytkowe –leges sumptuariae. W późniejszym okresie starano się dołożyć do kontuszów złote lub srebrne szlify (epolety), ale sejm położył kres tym ozdobom w latach 1778 i 1780 i szlify zastąpił guzikami.

 Fot: Kontusz Potockiego herbu Pilawa, ok. 1770, MN Kraków

Krój

Kontusz ma charakterystyczny krój pleców przechodzący od linii stanu w długi prostokąt tkaniny, do którego doszywano kloszowo skrojone boki. Przód kontusza był rozcięty na całej długości, niekiedy częściowo zapinany na haftki lub guzy.. Kontusz posiadał kołnierz wyłożony, stojący, nie zapięty (tak, że na piersi wydłużonym trójkącie odsłonięty był żupan), z tyłu fałdy składane od środka ku przodowi i dekoracyjne obszycia sznurkiem, sznurkiem boków, równolegle do fałdów przecięcia kieszeni; z przodu skrojony był, w całości z połami zachodzącymi na siebie, jak w żupanie, rękawy miał gładkie, zwężające się ku dłoniom, z manszetami wyłożonymi, przecięte od ramion do łokcia, odrzucane zwykle na plecy, zwane wylotami.
Później charakterystyczną cechą kontusza stały się wyloty zwane łapciami, czyli rozcięte rękawy. Rękawy mogły zwisać luźno lub były zarzucane na plecy.
Kontusz ulegał zmianom w miarę upływu czasu.

 

Wykrój kontusza po Janie Potockim z Tykocina, ok. 1770 r.

Delia

Oto kilka zdjęć delii, którą wykonałam dobrych kilka lat temu. Delia została wykonana z bordowego sukna. Podszewka lniana. Z przodu zapinana na małe guzy. Delia ma szeroki kołnierz z baraniego futra. Jest to wersja uproszczona zatem nie posiada rękawów.

Fot: Delia barokowa.

Fot: Delia bez rękawów.

Fot: Sukienna delia.

Polish noble man costume: delia. Delia is a garment worn by male nobility of the Polish - Lithuanian Commonwealth. The pattern of delia is similar to a coat or cloak. Delia was worn over the żupan.
Delia was usually fashioned from wool and finished with fur.
My delia hasn't sleeves.

Ryc: Krzysztof Radziwiłł Młodszy (1585-1640), fot z:

https://pl.wikipedia.org/wiki/Plik:Krzysztof_Radziwi%C5%82%C5%82_(m%C5%82odszy)_(1585-1640).jpg 

Fot. Delia, tył kołnierza z baraniego futra.

Fot: Delia, detal.

Fotografie: Agnieszka Mazur

Strój kontuszowy

Ubiór narodowy zwany kontuszowym.  Wygrzebałam z komputerowego archiwum zdjęcia i postanowiłam wrzucic je na bloga. Ubiór ten wykonałam ponad dekadę temu. Jednak nadal spełnia on swoja rolę i nie stracił swego piękna, pomimo upływu czasu. W zestawie znajduje się: kontusz aksamitny zielony, złoty żupan, złote hajdawery, dwie czapki, pas tekstylny. Tkaniny zakupione zostały za zamówienie klienta. W chwili obecnej te wzory są niedostępne, głównie tkanina na żupan z motywem barokowym. Futro z kołpaka stanowiło własność klienta. Pióra z drapieżnych ptaków są także zebrane przez Pana Leszka. Srebrne guzy na kontuszu wykonane zostałyspecjalnie na zamówienie. Jest to odlewane srebro. Strój został wykonany dla Pana Leszka z okazji ślubu.

Kazanie Skargi - ożywiony obraz

Oto efekty mojej pracy na planie dokumentalnego filmu pt. "Kazanie Skargi - ozywiony obraz" w reżyserii Marka Brodzkiego.
Do filmu wykonałam kilka strojów i nakryć głowy. Na planie pracowała cała ekipa kostiumografów, charakteryzatorów, rekwizytorów, statystów i aktorów.

 Mikołaj Zebrzydowski w złotej ferezji i Michał Wiśniowiecki w złotym żupanie.

 Mikołaj Zebrzydowski - w tej roli Moskal Zbigniew, na pierwszym planie i Michał Wiśniowiecki - w tej roli Andrzej Malinowski w tle.

 Panowie szlachta: stoi Moskal Zbigniew jako Mikołaj Zebrzydowski i siedzi Andrzej Malinowski jako Michał Wiśniowiecki.

Fragment obrazu Matejki ukazujący Mikołaja Zebrzydowskiego. 

 Jak spać na planie pod czujnym okiem reżysera...

 Poniżej wykonany przeze mnie strój hiszpańskiego posła. Czarny aksamit obszyty złotem.

Ustawianie postaci trwa kilka godzin.

 Pod okiem reżysera...

Skarga czyli Jan Szczygieł

Na samym środku obrazu Janusz Radziwiłł,  Michał Zebrzydowski i Stanisław Stadnicki zwany Diabłem z Łańcuta- połączeni udziałem w rokoszu przeciw królowi Zygmuntowi III Wazie.

Obraz Marka Brodzkiego  według mistrza Matejki

"Kazanie Skargi" Jana Matejki z 1864 roku

Po ciężkiej pracy przy wykonywaniu kostiumów czas na relaks przed dziełem Matejki w Muzeum Narodowym w Warszawie.