Pierwsze wzmianki na temat kontusza pojawiają się od XVI wieku, a
nazwa kontusz od 1648 roku. Prawdopodobnie kontusze w owym czasie nie
były znane mieszczaństwu i często występowały pod nazwą czamary. W
latach 40 XVII wieku kontusze nosili mieszczanie krakowscy, od lat 70
XVII wieku mieszczanie lubelscy, warszawscy i poznańscy. Tylko szlachta i
członkowie magistratów miast Krakowa, Poznania, Warszawy i Wilna mieli
przywilej przepasywania kontuszy ozdobnymi pasami i noszenia u boku
szabli. Mieszczanie wkładali pasy na zupan, używali skromniejszych w
barwie materiałów i zastępowali karabelę laską. Najkrótsze kontusze były
za panowania Jana Kazimierza. Potem od objęcia tronu przez Jana III
Sobieskiego, aż do połowy panowania Augusta II Sasa kontusze były długie
i nakrywały całkowicie żupan. Miały wtedy wąsko skrojone plecy. W XVII
wieku kontusze szyto z sukna, rzadziej z tabunu, adamaszku i atłasu.
Stanisław Antoni Szczuka(1652-1710) w
stroju narodowym. Czerwony kontusz, pod nim brokatowy żupan bez
kołnierza,w dłoni czapka, safianowe buty z holewą. Obraz datowany na
lata 1735-1740, mógł być namalowany po śmierci portretowanego. Muzeum w Wilanowie
W latach 30 -40 XVIII wieku szyto kontusze długie, prawie do ziemi, w
całości wąsko skrojone i tylko z tyłu od pasa fałdziste. Rozchodziły
się ukazując portki. Kontusz posiadał początkowo niski stojący kołnierz,
w XVIII w wykładany -tzw.
wyłogi. Kontusz z wąskim
kołnierzem (tak jak żupan) był zapinany na jedną pętelkę. Moda na długie
kontusze ustała ok. 1748 roku. Przy długich kontuszach obcinano włosy
na okrągło z przodu i z tyłu zostawiając czub.
Moda lat 50 XVIII wieku nakazywała noszenie krótkiego do kolan
kontusza i żupana, który krojono szeroko. Krój od kołnierza do pasa
szeroki. Kołnierz wysoki zachodzący na kark cały. Rękaw długi aż do
palców, szeroki i falujący się na ręku, z małymi wylotami, ledwie
ukazującymi żupan. Poły z przodu zakładały się jedna na drugą, aż po
same pachy. Od pasa w dół brak fałd z przodu i z tyłu. W połowie XVIII
stulecia weszła też w modę pewna odmiana kontuszy –tzw. czechmany. Miały
one bardzo szerokie rękawy u góry, wąskie przy dłoni, przecięte od tyłu
od pachy po łokieć. Rękawy odrzucano na plecy. Czachmany zapinano do
pasa.
Moda lat 60 XVIII wieku stanowiła stadium pośrednie, gdy szło o
długość szerokość tego stroju. W tym czasie upowszechniło się stałe
odrzucanie rękawów na plecy, co uprzednio było oznaką ubioru
świątecznego. Krój nie był zbyt opięty ani fałdzisty. Rękawy były
gładkie i smukłe. Około 1760 roku weszły w życie kontusze o wykładanych
szalowych kołnierzach. Wyłogi z przodu i wyloty były podłużne. Aby nie
brudzić żupana, który wystawał z pod spodu stosowano „łaty” przyszywane z
przodu otworu. Kołnierz koszuli był wysoki, wystający nad kołnierzem
żupana, dlatego wykładano go podobnie jak mankiety przy rękawach.
Mankiety koszuli przytrzymywano spinkami z metalu lub pereł i diamentów.
Wiadomo, że w owym czasie Litwini używali na plecach płótna, choćby do
najdroższego żupana, a Polacy cały strój kroili z jednej tkaniny. W owym
czasie szlachcic posiadał jeden lub dwa komplety żupana i kontusza, a
wyjątkowo nawet do ośmiu lub dziesięciu kompletów.
Od 1776 roku ustalono (w ramach ograniczania zbytku w strojach) barw mundurów wojewódzkich. Pod koniec XVIII wieku
czamara, która była praktyczniejsza, zaczęła wypierać kontusz.
Kontusz turecki noszony był przez dworską służbę jako liberia. Był on
wtedy wkładany przez głowę, często bramowany futrem i szyty z
wełnianych tkanin.
Turecka nazwa kontusza –„contos” dała nazwy różnym odmiennym strojom.
Kontusz węgierski -„kontos” był luźnym okryciem noszonym w XVI wieku na innych kaftanach.
Kontusz słowacki -„knite” był letnim płóciennym okryciem używanym przez kobiety podczas pracy w polu.
„Contesul”, „contos”, chintes” noszony był w
Mołdawii i na Wołoszczyźnie jako długi kaftan o prostym kroju, z długimi
rękawami, niekiedy podbity futrem i używanym zarówno przez kobiety jak i
mężczyzn.
Kontusz na Białorusi był okryciem odmiennym od polskiego i pojawił się już w XVI wieku.
Kontusz ukraiński był krojem zbliżony do polskiego.
Pod koniec XVIII wieku kontusz zaczęto nosić jako strój odświętny.
Kontusz wypierany jest przez czamary, taratatki, czujki czy kurtki
zbliżone krojem do surdutów. Skrócony żupan zaczyna pełnić funkcję
kamizelki.
Żygulski pisze, że
kontusz był ubiorem wkładanym na
żupan
i stanowił z nim komplet. Pojawił się w Polsce już w XVI wieku jako
ubiór zapożyczony z Węgier i miał pewne cechy orientalne, jak przecięte i
odrzucane rękawy. Lecz z biegiem czasu-w XVIII wieku rozwinął się
krojem i barwą w strój oryginalnie polski. Tkanina na kontusz zazwyczaj
była jednobarwna. Było to sukno lub jedwab
Gest zarzucania wylotów kontusza oznaczał zazwyczaj gotowość do sporu
zbrojnego (a co najmniej gotowość do tanów) trącenie wylotami było
znakiem lekceważenia. Chłopcom wyloty zawiązywano z tyłu na krzyż.
Jean Pierre Norblin "Szlachcic polski", Gabinet Rycin, BUW, Warszawa
Guzy
Z przodu przyszywano do kontusza kilka pięknych
guzów
roboty złotniczej, ze złota, srebra lub mosiądzu, wysadzanych zwykle
drogimi kamieniami. Wykonywano je filigranową lub drutową techniką,
szmelcowane, marcepanowane i pozłacane. Zdobiono je drogimi kamieniami
rubinami, szmaragdami, diamentami lub turkusami. Najczęściej zdobiono
kontusz guzami, których przyszywano 6 większych, lub7 do 12 mniejszych. W
samym Krakowie przyszywano jednak 26, 30 lub nawet 45 guzów.
Guzy 1630 rok
Filigranowy guz z kolekcji Jana Matejki z przełomu XVII i XVIII wieku.
Fot:Paweł Czernicki, z: http://www.gazetakrakowska.pl/artykul/zdjecia/872843,kolekcjonerskie-pasje-mistrza-matejki-zdjecia,1851009,id,t,zid.html
Szamerowanie
Szamerowanie pasamoniczne, zapięcia i podbicia
futrzane utrzymały się do końca XVII wieku. Szamerowanie, wyloty i tkany
pas podlegały słabszym lub silniejszym wzorom wschodnim. Kontusze
obszywano grubym sznurem jedwabnym, lub plecionką srebrną czy złotą, a
nawet zdobiono pętlicami.
Szamerowany strój kontuszow. Szlachcic w dekoracji stiukowej w Kościele sw Trójcy w Tarłowie, 1655 r. Szamerowanie zaczyna sie nieco poniżej piersi i kończy na wysokośc talii. W wyposażeniu szlachcica jest szabla, nahajka, toporek, klucz do zamka kołowego. Jest to ekwipunek żołnierza służącego w znakach lekkich chorągwi wolontarskich.
Kontusz ok 1650 r. Museum Livrustkammaren, Sztokholm
Pętlice
