Z
materiałów ikonograficznych XVI wieku można wyodrębnić stroje kobiece w tonacji
ciemnej, poważnej. Stroje takie noszone były przez mężatki przy bardzo
uroczystych okazjach. Na kilku portretach fundatorek obrazów kościelnych jak i
na rzeźbach całopostaciowych widoczny jest charakterystyczny typ stroju.
Najbardziej
charakterystycznym elementem jest rańtuch upięty na czepcu i spływający na
ciemne okrycie szuby lub lżejszego płaszcza. „Pod rańtuchem mógł być ukryty
czepiec ze złotogłowiu z bramką perłową, który połyskiwał lekko pod
przejrzystym jak batyst lnianym rąbkiem flamandzkim rańtucha.” pisała Gutkowska Rychlewska. Na nagrobku Zofii z Koniecpolskich Czerskiej, zmarłej w 1584 roku, znajdującym się w krużgankach Kościoła Dominikanów w Krakowie, widać czepiec perłowy. Bramka czepca jest "suta" i widoczna wyraźnie pod narzuconym rańtuchem. Na szyi wiszą łańcuszki z okrągłych ogniw oraz ogniw pancerzowych, które zwisają na staniku sukni. Widoczna jest także wyraźna kreza.
Fot 1: Rańtuch na perłowym czepcu, kreza i łańcuchy na staniku sukni. Nagrobek Zofii z Koniecpolskich Czerskiej, Krużganki kościoła dominikanów w Krakowie.
Cienka
sztywna płócienna chusta rańtucha podtrzymywana ręką widoczna jest na rzeźbach kobiecych
z nagrobka Jordana Spytka w kościele św. Katarzyny w Krakowie.
Fot 2: Jedna z czterech siedzących postaci kobiecych w niszach nagrobka Spytka Jordana w kościele św. Katarzyny w Krakowie z 1603 r.
Fot. 3: Postać kobieca w rańtuchu. Nagrobek Spytka Jordana, Kraków.
Fot 4-11 Cztery kobiety w rańtuchach na głowie różnią się miedzy sobą jedynie układem rąk. Nagrobek Wawrzyńca Spytka Jordana, wykonanie Santi Gucci, 1603.
Czarna
suknia z widoczną małą krezą szyi i dłoni. Według Marii Gutkowskiej
Rychlewskiej ten typ mody zachodniej
upodobały sobie polskie szlachcianki, co spotykało się z krytyką pisarzy.
Fot 12: „Portret Jadwigi z Tarłów
Mniszchowej”. Portret wykonany przez malarza lwowskiego, datowany jest na okres
przypadający po 1583 roku. Wykonany olejem na płótnie i ma wymiary 104x 66 cm.
Obraz znajduje się w zbiorach Muzeum Narodowego w Warszawie.
Kim jest
owa tajemnicza dama? To Jadwiga Tarło – Mniszech, herbu Topór. Była ona matką
carycy Rosji Maryny Mniszchówny, żony Dymitra Samozwańca. W zamian za rękę swej
córki Jadwiga Tarło i jej mąż Jerzy Mniszech zażądali dla siebie
Siewierszczyznę i Smoleńsk, a dla Maryny Psków i Nowogród. Uroczystości ślubne odbyły się w Krakowie 22
września 1605 r. w obecności króla Zygmunta II Wazy. W kwietniu 1606 Jadwiga z
mężem i córką, wraz z całym orszakiem, przekroczyła granicę Rzeczypospolitej
udając się do Moskwy. 8 maja 1606 odbyła się uroczysta koronacja jej córki
Maryny Mniszchówny na Carową Rosji, w Soborze Uspienskim na Kremlu i ponowny
ślub z Dymitrem, 12 maja 1606 według obrządku prawosławnego.
Jadwiga z Tarłów Mniszchowa ubrana jest w suknię z białą krezą zakończoną koronką. Widoczne są rękawy koszuli ozdobione koronkowym mankietem.
Natomiast z mody zachodniej satyrycy z XVI wieku wyśmiewają szlacheckie suknie hiszpańskie z dekoracyjną i zwisającą parą rękawów. Taka suknia zdobiona była "feretami" czyli tzw. "sztuczkami złotymi" z oprawionymi perłami, kamieniami i emalią. Chętnie noszono je w sferach dworskich. ponadto zachowały się wzmianki o haftach na sukniach dla królowej Barbary, królowej Katarzyny i królowej Anny z 1555 roku. Haftowano perłami i złotem ornament na skraju sukni, na staniku i na rękawach. Suknie były z czerwonego, czarnego lub żółtego aksamitu. Z kolei do haftowanych sukni jedwabnych noszono aksamitne okrycie hazuka. Według Gutkowskiej Rychlewskiej był to hiszpański płaszczyk noszony przez królową Katarzynę.
Fot 13: Katarzyna Jagiellonka, Warsztat Lucasa Cranacha Młodszego, 1555 r, Muzeum Czartoryskich w Krakowie.
Fot 14: Miniatura Katarzyny Habsburżanki królowej Polski, Warsztat Lucasa Cranacha Młodszego, ok. 1553 r. Muzeum Czartoryskich w Krakowie.
Hiszpańsko - niemiecki styl mody przyjął się w sukniach dworskich w Polsce. Jest on widoczny na portretach kobiet z rodziny królewskiej Zygmunta Augusta znajdujących się w Muzeum Czartoryskich w Krakowie i malowanych w pracowni Lucasa Cranacha. Wiele szczegółów zawierają miedzioryty wykonane przez Hirsza Lejbowicza w 1758 roku. Są to kopie portretów rodziny Radziwiłłów.
Fot 15: Elżbieta Eufemia z Wiśniowieckich Radziwiłowa (1569-1596), Miedzioryt Leybowicz, Muzeum Narodowe w Warszawie.
W pierwszej połowie XVI wieku kobiece spódnice przypominają stożek. W drugiej połowie XVI wieku w polskiej modzie pojawiają się spódnice o lekko dzwonowatej formie i niezbyt wielkim obwodzie. Efekt ten osiągało się za pomocą płóciennych fortugałów (farthingale), co spowodowało ostrą krytykę i sprzeciw w konserwatywnych kręgach szlachty. Na fortugały zakłądano spódnice układające sie w drobne fałdy.
Fot 16: Spódnica a fortugale układana w drobne fałdy. "Anna Jagiellonka w stroju koronacyjnym", Marcin Kober, po1575 r., Wawel.
Fot 17: Portret królowej Anny Jagiellonki w stroju wdowy po 1586 r, Marcin Kober, Muzeum Pałac w Wilanowie.
Fot 18: Portret królowej Anny Jagiellonki w stroju wdowy po 1595 r, Marcin Kober, Muzeum Wawel.
Królowa Anna Jagiellonka, córka Zygmunta I i Bony Sforzy, w 1575 r ogłoszona królową Polski, od 1576 żona Stefana Batorego. Na obu portretach została ukazana w stroju wdowim w ujęciu prawie do kolan. Lewa dłonią przyciska brzeg futra. W prawej dłoni trzyma rękawiczki. W odswiętnym stroju matrony, w głębokiej czerni. Jednie z białym rańtuchem na głowie i podwiką. Na piersi widnieje łańcuch ze złotym krzyżem. Doskonale zaznacza się górna krawędź dekoltu gorsetu.
Istnieje jeszcze jeden wizerunek królowej klęczącej.Wizerune znajduje sie w katedrze wawelskiej, nad wejściem do Kaplicy Zygmunta. Jednak nie udało mi się zdobyć zdjęcia. Natomiast poniżej wizerunek Elżbiety Pileckiej wzorowany na wizerunku królowej.
Fot 19: Portret Elżbiety z Pilczy lub Marii Józefy z Wesslów Sobieskiej (właścicielki Pilicy), nieznanego autorstwa z 1779 roku, wzorowany na portrecie Anny Jagiellonki.
Analizując wizerunki Anny Jagiellonki mogę stwierdzić z pewnością, że na stój wdowi składa się futrzane okrycie wierzchnie bez rękawów. Suknia z wysokim stanikiem też bez rękawów. Rękaw koszuli jasny, zakończony mankietem z ozdobnej koronki. Na mankietach brak jest widocznej bufki.
Cesare Vecellio, włoski renesansowy autor zauważa, że polską modę stanowi zwyczaj noszenia sukni bez rękawów. Stanik jest wycięty a rękawy koszuli w całości widoczne i noszone tak niezależnie od pory roku. Stanik natomiast zwany jest
kształtem lub
kształciczkiem. Tego typu gorsety noszone były przez mieszczki i szlachcianki i zachowały się na portretach jeszcze w XVII wieku.
Przykładem typowej mody hiszpańskiej jest portret Anny Habsburżanki, Marcina Kobra, datowany na 1595 rok.
Poniżej kolejny wizerunek z rękawami typowymi dla mody polskiej. Widoczna kreza i gorset zakończony spiczasto od góry. Góra rękawa może sugerować, że ubiór wierzchni ma zwisające rękawy.
Fot 20: Portret Katarzyny z Tęczyńskich Radziwiłłowej, nieznanego autora, datowany na 1580 r, Muzeum Narodowe w Warszawie.
Aby móc odczytać jak wyglądała czarna suknia na portretach Anny Jagiellonki warto przyjrzeć się nagrobkom.
Fot 21: Nagrobek Anny Jagiellonki, Wawel.
Fot 22: Renesansowa suknia z kształtem. Krużganki w kościele oo Dominikanów w Krakowie.
Fot 1: http://krakow.gazeta.pl/krakow/1,44425,14918655,Kruzganki_u_dominikanow_przebadane_i_odnowione__ZDJECIA_.html
Fot 2, 3: http://sowa.website.pl/cpg_cmentarium/displayimage.php?album=81&pid=4503#top_display_media
Fot 4-11: http://www.kolomedievi.umk.pl/index.php?view=detail&id=12179&option=com_joomgallery&Itemid=66
Fot 12: http://artyzm.com/obraz.php?id=5884
Fot 13: http://pl.wikipedia.org/wiki/Plik:Cranach_the_Younger_Catherine_Jagiellon.jpg
Fot 14: http://pl.wikipedia.org/wiki/Plik:Cranach_the_Younger_Catherine_of_Austria.jpg
Fot 15: http://www.bialapodlaska.myoptimus.com/radziwillowie-1/
Fot 16: http://pl.wikipedia.org/wiki/Plik:Kober_Anna_Jagiellon_in_coronation_robes.jpg
Fot 17, 18: http://pl.wikipedia.org/wiki/Marcin_Kober
Fot 19: http://utw-art.blogspot.com/2010/05/rozwazania-na-temat-malarstwa-elzbieta.html
Fot 20: http://artyzm.com/obraz.php?id=5883
Fot 22: http://krakow.gazeta.pl/krakow/51,44425,14918655.html?i=21
